Witam na stronie o Stanisławowie

Województwo stanisławowskie – województwo II Rzeczypospolitej utworzone 23 grudnia 1920[1] ze stolicą w Stanisławowie. Innymi głównymi miastami województwa były Kołomyja, Stryj i Śniatyn[2]. Współczesny obwód iwanofrankowski na Ukrainie posiada bardzo podobne granice do przedwojennego województwa stanisławowskiego (jest niewiele mniejszy). Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.

Stolicą obecnie jest Iwano-Frankowsk

Iwano-Frankowsk, Stanisławów[2], (ukr. Івано-Франківськ, ros. Ивано-Франковск; do 1962 Stanisławów, ukr. Станіслав lub Станіславів) – miasto obwodowe w zachodniej Ukrainie, ok. 222 tys. mieszkańców (2008), prawa miejskie od 1662, dawna rezydencja magnaterii polskiej.

I Rzeczpospolita

Miasto zostało założone w 1662 r. na miejscu wsi Zabłotowo przez Andrzeja Potockiego, który nadał mu nazwę Stanisławów na cześć swego ojca Stanisława Rewery Potockiego. Pierwotnie pomyślany jako twierdza do obrony Rzeczypospolitej przed najazdami Tatarów. W kolejnych latach dzięki życzliwości Potockiego swoich kościołów doczekali się również katoliccy Ormianie, oraz własnej cerkwi i szkoły wyznawcy prawosławni. W 1669 Potocki założył w mieście szkołę tzw. kolonię akademicką po auspicjami Akademii Krakowskiej, którą później przejęli jezuici. Od 1672 roku czyli od upadku Kamieńca Podolskiego, forteca stanisławowska wraz z pobliskim Haliczem przejęła na siebie ciężar obrony południowo-wschodnich granic Rzeczypospolitej. Turcy już w roku 1676 oblegali mury Stanisławowa , który obronił się, ale kosztem ogromnych zniszczeń, stąd decyzja sejmu warszawskiego z roku 1677 o zwolnieniu go z podatków. W latach 1679-1682 pod kierunkiem Karola Bonowego odnowiono i umocniono fortyfikacje. W 1767 roku w Stanisławowie powstał browar w nowo wybudowanym ogromnym barokowym gmachu w którym do dziś dnia warzy się piwo. Stanisławów na sejmikach halickich bywa nazywany głową całego Pokucia. Rozbudowany w epoce baroku, nazywany był czasami "małym Lwowem". Stanowił również ważny ośrodek kultury ormiańskiej w Polsce. W tamtejszym kościele ormiańskim znajdował się do 1946 roku cudowny obraz Matki Boskiej Łaskawej (po wojnie przewieziony do Gdańska).

Zabór austriacki

Po rozbiorach Stanisławów znalazł się w granicach Austrii (w ramach Królestwa Galicji i Lodomerii), od 1804 r. Cesarstwa Austriackiego, a od 1867 r. Austro-Węgier. W 1890 roku w mieście było 20.345 mieszkańców (w tym 2046 wojskowych garnizonu), większość z nich (12.141) - Żydzi[3].

II Rzeczpospolita

W 1919 r. był przedmiotem walk między Polską a ZURL. W okresie II Rzeczypospolitej był siedzibą władz województwa stanisławowskiego. 14 czerwca 1930 roku do Stanisławowa włączono miasto Knihinin[4]. W 1931 liczył około 60 000 mieszkańców[5].

II Wojna Światowa

Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 Stanisławów został okupowany przez Armię Czerwoną. Sowieckie władze okupacyjne po przeprowadzeniu pseudowyborów dokonały w październiku 1939 r. formalnej aneksji okupowanych terenów II Rzeczypospolitej. Konsekwencją aneksji było narzucenie mieszkańcom terenów okupowanych obywatelstwa ZSRR i rozpoczęcie procesu sowietyzacji terenów okupowanych i systematycznych represji policyjnych NKWD. Powyższe akty prawne, sprzeczne z Konwencją haską IV (1907 r.) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie jak i państwa sojusznicze wobec Polski a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Sowieci wprowadzili terror polityczny, dokonywali masowych aresztowań przedstawicieli polskich i ukraińskich elit politycznych, masowych wywózek i grabieży majątku. Planowo niszczyli naukę i kulturę polską, a przedstawicieli inteligencji, Kościoła, wojska, działaczy społecznych i politycznych zsyłali do systemu obozów koncentracyjnych Gułagu lub mordowali. Ostatnia seria masakr więźniów aresztów NKWD w Stanisławowie miała miejsce w czerwcu 1941 r., po ataku Niemiec na ZSRR[6]. Po ataku III Rzeszy na ZSRR i utworzeniu przez Adolfa Hitlera Dystryktu Galicja Stanisławów był w latach 1941-1944 r. siedzibą powiatu w Dystrykcie Galicja Generalnego Gubernatorstwa. Podczas okupacji Niemcy dokonali eksterminacji zamieszkującej Stanisławów ludności żydowskiej, która przed 1939 r. stanowiła 40% mieszkańców miasta. 15 kwietnia 1944 r. po długim oblężeniu nastąpiła ponowna okupacja miasta przez Armię Czerwoną. W czasie okupacji hitlerowskiej Gestapo pod kierownictwem SS-Hauptsturmführera Hansa Krügera dokonało masowych aresztowań kilkuset przedstawicieli polskiej inteligencji Stanisławowa oraz masowego mordu 800 Polaków w pobliskim Czarnym Lesie (20 sierpnia 1941 r.). Tu 26 lipca 1942 r. został zamordowany przez Niemców O. Jan Peregryn Haczela wraz z br. Stefanem Kosiorkiem i o. Remigiuszem Wójcikiem za ukrywanie Żydów w Haliczu. W 1940 r. został założony tu Uniwersytet Przykarpacki im. Wasyla Stefanyka[7]. W latach 1941-1943 w mieście znajdowało się getto żydowskie. Holocaust Żydów Stanisławowa nastąpił po deportacji przez Niemców mieszkańców getta do obozu zagłady Belzec w Bełżcu. 27 lipca 1944 r. Stanisławów został ponownie okupowany przez Armię Czerwoną (1 Front Ukraiński)[8]. Po konferencji jałtańskiej (4-11 luty 1945 r.), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 r. umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944 r. W konsekwencji umowy Stanisławów został włączony do ZSRR jako część USRR, a jego polską ludność wysiedlono, głównie na tzw. Ziemie Odzyskane.

XX wiek

Od 1945 r. w granicach Ukraińskiej SRR. Wówczas większość mieszkających w mieście Polaków została siłą wygnana ze Stanisławowa. Zdecydowana większość mieszkańców dawnego Stanisławowa osiedliła się w Opolu. Stanisławów i okolice były miejscem przesiedlenia obywateli polskich pochodzenia ukraińskiego i łemkowskiego w związku z repatriacją ludności ukraińskiej w latach 1944-1946, m.in. z okolic Krynicy-Zdroju. W 1962, podczas obchodów 300-lecia miasta, jego nazwa została zmieniona na Iwano-Frankowsk, na cześć ukraińskiego pisarza Iwana Franki. Na początku lat 90. XX wieku miasto stanowiło ośrodek ukraińskiego ruchu niepodległościowego. 6 maja 2010 r. Rada Miejska Iwano-Frankowska nadała honorowe obywatelstwo tego miasta Stepanowi Banderze i Romanowi Szuchewyczowi[9].

Zabytki

Ratusz z kramami z 1871 r.
Kościół dekanalny z 1700 r. z grobami Potockich, po II wojnie światowej znajdowały się tutaj warsztaty stolarskie i ślusarskie, obecnie muzeum sztuki (głównie malarstwo sakralne)
Kościół i klasztor pojezuicki z XVIII w. w stylu barokowym projektu Pawła Giżyckiego - obecnie katedra grekokatolicka
Kolegium jezuitów, w którym kształcił się Franciszek Karpiński
Kościół ormiański z 1742 r. w stylu włoskiego baroku (z otoczonym kultem obrazem Matki Bożej-kopia Madonny Częstochowskiej, obecnie w Gdańsku). Po II wojnie światowej muzeum ateizmu, obecnie - katedra rosyjskiej cerkwi prawosławnej.
Kościół i klasztor Trynitarzy (XVIII w.)
Kościół Chrystusa Króla z 1927 r. Obecnie jedyna świątynia rzymskokatolicka na terenie miasta (ul. Wowczyniecka, 92).
Historyczny Stanisławowski browar z 1767 roku w stylu barokowym
Synagoga Tempel (Wilhelm Stiasny, 1895–1899)
Zamek Potockich (XVII-XVIII w.)
pomnik Adama Mickiewicza (Tadeusz Błotnicki, 1898)

---

Przypisy:
1. Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 - Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy
2. Eugenjusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Lwów-Warszawa 1928, mapa 47
3. 3,0 3,1 3,2 Wg publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XIV - Województwo Stanisławowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
4. Statut z dnia 14 października 1870 roku – Dz. Ust. Kraj. L. 79
5. Statut z dnia 6 października 1901 roku – Dz. Ust. Kraj. L. 108
6. Dz. Ust. Kraj. L. 24
7. Dz. Ust. Kraj. L. 51
8. Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorjalnego (Dz. U. z 1933 r. Nr 35, poz. 294, Art. 33)
9. Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno - administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008.
10. 10,0 10,1 W Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 596 Jaworzno traktowane jest jako wieś (gmina), natomiast Skorowidz Miejscowości woj. krakowskiego z 1921 traktuje je jako miasteczko podlegające ustawie z 1896 roku, a serwis internetowy Miasta Jaworzno wspomina o statusie miasta obowiązującym od 21 września 1901 (str. 9)
11. W tarnopolskim: Husiatyn (Dz. U. z 1934 r. Nr 25, poz. 187, we lwowskim: Baranów, Cieszanów, Dukla, Głogów, Janów, Jaryszczów Nowy, Kańczuga, Krakowiec, Radymno, Szczerzec (Dz. U. z 1934 r. Nr 28, poz. 232) i Sieniawa (Dz. U. z 1934 r. Nr 45, poz. 395) oraz w krakowskim: Kalwaria, Limanowa, Muszyna, Radomyśl Wielki, Sędziszów, Tuchów, Wilamowice i Zator (Dz. U. z 1934 r. Nr 28, poz. 233). Wyjątkowo tylko miasteczko Żabno (liczące ok. 2500 mieszkańców w 1933) nie wymagało osobnego rozporządzenia
12. We lwowskim: Borysław (Dz. U. z 1933 r. Nr 62, poz. 467) i Winniki (Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 595) oraz w krakowskim: Jaworzno, Krynica, Krzeszowice, Szczakowa i Zakopane (Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 596)
13. W tarnopolskim: Chorostków (Dz. U. z 1934 r. Nr 14, poz. 116), Mielnica i Tłuste (Dz. U. z 1934 r. Nr 25, poz. 186)
14. W tarnopolskim: Jagielnica i Jazłowiec, we lwowskim: Niżankowice, Stara Sól i Ulanów oraz w krakowskim: Brzostek, Ciężkowice, Czarny Dunajec (wieś), Lanckorona, Uście Solne, Wiśnicz Nowy i Wojnicz
15. 15,0 15,1 Od 1 kwietnia 1932 w powiecie stanisławowskim (po zniesieniu powiatu bohorodczańskiego) - Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37