Województwo poleskie – województwo II Rzeczypospolitej utworzone 19 lutego 1921 z siedzibą w Pińsku[1]. Po pożarze miasta w sierpniu 1921 stolicę przeniesiono do Brześcia Litewskiego, przemianowanego 20 marca 1923 na Brześć nad Bugiem[2]. W 1921 województwo składało się z 10 powiatów, 17 miast i 113 gmin i zajmowało powierzchnię 42.280 km². Województwo istniało do 1939. Było to jedno z najbardziej zacofanych województw Polski międzywojennej, o wysokim stopniu analfabetyzmu, niskiej scholaryzacji[3]. Większość ludności przyznawała się do narodowości "tutejszej", nie podając języka ojczystego[4]

1 stycznia 1923 z części gmin powiatów łuninieckiego, sarneńskiego i pińskiego utworzono nowy powiat stoliński[5]. 16 grudnia 1930 województwo zmieniło swoje granice – do województwa wołyńskiego przyłączono powiat sarneński[6]. 1 kwietnia 1935 powiat kosowski przemianowano na iwacewicki[7][8]. W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow województwo poleskie znalazło się w granicach ZSRR. Jego południowa część z Kamieniem Koszyrskim została włączona do Ukrainy radzieckiej, północna część zaś – jako obwody brzeski i piński – do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W czasie okupacji niemieckiej (1941–1944) teren województwa podzielono między obwód białostocki oraz Komisariaty Rzeszy: Wschód i Ukraina. W wyniku układu polsko-radzieckiego z 1945 jedynie niewielkie fragmenty województwa poleskiego znajdują się obecnie w Polsce, stanowiąc część Podlasia. Reszta województwa została rozparcelowana między obwody brzeski i piński na Białorusi oraz wołyński i rówieński na Ukrainie. Po reformie administracyjnej w Białoruskiej SRR i likwidacji obwodu pińskiego tereny województwa znajdujące się na obszarze Białorusi prawie w całości należą do obwodu brzeskiego (poza m.in. wsią Lenin włączoną w skład obwodu homelskiego). Podział administracyjny Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniejest Pińsksionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.



Po pożarze w sierpniu 1921 r. stolicę przeniesiono do Brześcia Litewskiego przemianowanego 20 marca 1923 r. na Brześć nad Bugiem.
(po lewej herb Brześcia))

Pińsk

- dawna stolica (biał. Пінск) – miasto i port na Białorusi, na Polesiu, nad rzeka Piną, u jej ujścia do Prypeci, w odległości 29 km od kanału Dniepr-Bug. Miasto położone jest administracyjnie w obwodzie brzeskim, do 1939 r. w województwie poleskim (1921 stolica), węzeł drogowy; stolica diecezji pińskiej (1925), seminarium duchowne (1925, 2001); 131 000 tys. mieszk. (2005 r.). Do 1939 r. Pińsk był miejscem stacjonowania Flotylli Rzecznej Marynarki Wojennej i 84 Pułku Piechoty Strzelców Poleskich. We wrześniu 1939 r. miasto zostało zaanektowane przez Związek Radziecki. Od 4 lipca 1941 do 14 lipca 1944 r. Pińsk był kontrolowany przez Niemców . Większość pińskich Żydów została zamordowana pod koniec października 1942 r., niedługo po ich deportacji z miejskiego getta[1]. Po upadku Związku Radzieckiego w 1991 r. Pińsk znalazł się w granicach Białorusi.

Historia

1097 r. – pierwsza wzmianka o Pińsku
1241 r. – przeniesienie z Turowa diecezji prawosławnej
1316 r. – po tej dacie, Pińsk włączono do Wlk. Ks. Litewskiego
1396 t. – powstaje katolicki kościół i klasztor franciszkanów
1523 r. – podarowanie Pińska królowej Bonie i początek rozkwitu miasta
1569 r. – siedziba powiatu
1581 r. – król Stefan Batory nadaje prawa miejskie
1642-1646- św. Andrzej Bobola przebywał w klasztorze Jezuitów w Pińsku i okolicach prowadząc rozwiniętą działalność ewangelizacyjną
1648 r. – kozacy Nebaby zajmują miasto, palą je i mordują mieszkańców. Szturm miasta przez wojska Janusza Radziwiłła
1655 r. – Rosjanie i Kozacy atakują miasto i wyrzynają mieszkańców.
1657 r. – w połowie maja kozacy Zdanowicza (w liczbie ok. 2 tys.) niszczą miasto i mordują rzymskich katolików, bezbronnych obrońców unii brzeskiej. Jezuici, m.in. ks. Szymon Maffon i św. Andrzej Bobola, opuścili Pińsk, lecz w drodze w okrutny sposób zostali zamordowani.
20 czerwca 1657 szlachta pińska doprowadzona do ruiny [potrzebne źródło], wysłała do Bohdana Chmielnickiego delegatów; marszałka Łukasza Jelskiego i stolnika Adama Spytka Brzeskiego, którzy w imieniu powiatu poddali się całkowicie pod jego władzę
1660 r. – napad kozaków na Pińsk, którzy zrabowali kolegium i kościół jezuicki, oraz zamordowali, m.in. ks. Eustachego Pilińskiego (pozostawionego na straży przez rektora Szymona Wdziekońskigo) i zrujnowanie miasta
1662 r. – powrót jezuitów do Pińska i po roku pożar klasztoru
1666 r. – fundacja klasztoru dominikanów
1690 r. – założenie osady Karolin przez Jana Karola Dolskiego
1695 r. – budowa w Karolinie kościoła i zamku
1706 r. – od 5 maja do 3 czerwca. Zajęcie Pińska przez króla Szwecji Karola XII. Wysadzenie zamku ks. Wiśniowieckich, spalenie Karolina
1707 r.- zajęcie Pińska przez wojska gen. Halasta i gen Hołowina, którzy na prośbę jezuitów odstąpili od rabunków.
1709-1710 i w 1716 – wielka epidemia pochłaniająca tysiące ofiar.
1717 r. – budowa klasztoru bernardynów
1734 r. – budowa klasztoru karmelitów
1756 r. – budowa klasztoru mariawitek
1773 r. – kasata zakonu jezuitów
1767 r. – budowa Kanału Ogińskiego
1775 r. – budowa Kanału Królewskiego
1793 r. – II rozbiór Polski. Pińsk od tej pory należy do Rosji.
1795 r. – powstanie katolickiej diecezji pińskiej (poprzednio Pińsk był w diecezji łuckiej)
1799 r. – włączenie Karolina do Pińska
1796 r. – likwidacja unickiej diecezji pińskiej
1799 r. – likwidacja katolickiej diecezji pińskiej (przeniesiono ją do Mińska)
1812 r. – lipiec, Pińsk zajmuje armia Napoleona
1850 r. – powstaje fabryka świec i mydła
1882 r. – doprowadzono linię kolejową z Żabianki i otworzono fabrykę zapałek
1885 r. – budowa stoczni rzecznej w Leszczach
1915 r. – ucieczka Rosjan przed Niemcami
1919 r. – I, Armia Czerwona zajmuje Pińsk, – 3 marca zdobycie Pińska przez wojska polskie gen. Antoniego Listowskiego, 5 kwietnia masakra 35 Żydów, 3 VII – potyczka pod Horodyszczem
1920 r. – VII, Armia Czerwona ponownie zajmuje Pińsk
1920 r. – 26 IX, wojska polskie odbijają miasto
1921 r. – Pińsk stolicą województwa poleskiego. Pożar miasta. Przeniesienie stolicy do Brześcia nad Bugiem
1925 r. – stolica diecezji katolickiej
1929 r. – rozszerzenie granic miasta[2].
1939 r. – 9 IX, nalot lotnictwa niemieckiego. – 18 IX, zatopienie Flotylli Pińskiej. – 20 IX, Armia Czerwona zajmuje Pińsk
1940 r. – (luty) pierwsza deportacja na Syberię ludności (w większości Polaków). Druga-do Kazachstanu
1941 r. – kwiecień, trzecia deportacja do Kazachstanu
1941 r. – 4 VII, wkroczenie Niemców
1942 r. – IV, utworzenie getta dla Żydów. – X-XI, mordy na 30-45 tys. Żydów
1943 r. – 18 I, atak porucznika Jana Piwnika "Ponurego" na więzienie Gestapo w Pińsku i odbicie więźniów
1944 r. – 14 lipca zajęcie miasta przez Armię Czerwoną, włączenie do ZSRR
1945 r. – 3 stycznia- pierwszy transport polskich przymusowych wysiedleńców za Bug

Zabytki

۩ Kolegium i kościół jezuitów z 1651 roku (kościół władza radziecka wysadziła w roku 1954). Obecnie w kolegium jest galeria obrazów i szkoła.
۩ Kościół i klasztor franciszkanów z 1712 roku. Kościół pw. Wniebowzięcia NMP z fasadą z 1766 roku. W latach 1920-1940 i od 1992 jest to katedra katolicka. Dzwonnica z 1817 roku z 4 kondygnacją z XX wieku. Mur z XVIII wieku.
۩ Kościół bernardynów z roku 1786 na przedmieściu Karolin. Zabrany katolikom, obecnie cerkiew św. Barbary. Obok klasztor z XIX wieku i dzwonnica.
۩ Kościół pw. Karola Boromeusza z 1770 roku na przedmieściu Karolin – dawniej parafialny. Obecnie sala koncertowa.
۩ Pałac Butrymowiczów z lat 1784-90. Siedziba Butrymowiczów, Skirmunttów a od 1930 roku katolickich biskupów pińskich.
۩ Kapliczka z XVII w. przy ul. Brzeskiej i Pieńkawa
۩ Cmentarz katolicki i prawosławny na ul. Hajdajenki
۩ Cmentarz żydowski w Karolinie
۩ Dwór Platerów w Zapolu
۩ Pomnik budowniczych drogi bitej z 1938 roku (polski napis zniszczono i umieszczono rosyjski)
۩ Synagoga z 1900 r.
۩ Synagoga Wielka z 1506 roku (zburzona ok. 1960 r.)
۩ Synagoga chasydzka (nie istnieje)
۩ Zamek starosty królewskiego (zburzony). Znajdował się w miejscu pomnika Lenina. ۩ Zamek Wiśniowieckich w Karolinie (zburzony)
۩ Dwór w Albrechtowie (zburzony)
۩ Rynek z zabytkowymi kramami (zburzony)

---

Przypisy:
1. Best of the memory books, Marcin Wodzinski, Haaretz, Books, luty 2009, 28-30
2. Dz. U. z 1929 r. Nr 35, poz. 319

Brześć

Brześć, dawniej Brześć Litewski[1], Brześć nad Bugiem[2]., Brześć Podlaski[potrzebne źródło] (biał. Берасьце, Брэст, jid. בּריסק, hebr. ברסט ליטובסק; ukr. Берестя. ros. Брест, Берестье) – miasto na Białorusi, na Polesiu, nad Bugiem, u ujścia Muchawca, stolica obwodu brzeskiego i centrum administracyjne rejonu brzeskiego; ośrodek przemysłowy, węzeł kolejowy i drogowy na granicy z Polską, port rzeczny, port lotniczy; uniwersytet (1995), politechnika (1989); ośrodek kultury polskiej na Białorusi, polski konsulat generalny; 313 tys. mieszk. (2007).

Historia:

Wiek XI

Miejsce w którym przenikały się kultury i wpływy polskie z ruskimi. Z tego powodu miejsce to było świadkiem wielu walk m.in. opanowania tych terenów przez króla Bolesława Chrobrego w roku 1018, w związku z jego wyprawą na Kijów. Miasto zostało jako Berestie wspomniane w ruskiej Powieści minionych lat z 1019 jako miasto na Rusi Kijowskiej. W 1038 r. gród zdobył ruski książę Jarosław Mądry. Później Brześć odbił na krótko król Bolesław II Śmiały. Następnie ziemie, na których leży Brześć, weszły w skład księstwa turowskiego, potem włodzimierskiego.

Wiek XII

W 1182 r. Brześć po 12 dniach oblężenia zdobył książę Kazimierz Sprawiedliwy.

Wiek XIII

W 1241 r. gród spalili Tatarzy. Ziemie w widłach Bugu i Muchawca zajął Wojsiełk syn Mendoga po 1258 r. i prawdopodobnie to on zbudował wieżę obronną na planie czworokąta, która została rozebrana w latach 30. XIX wieku podczas rozbudowy nowożytnej twierdzy. W 1282 r. Brześć przyłączył ponownie do Polski książę Leszek Czarny.

Wiek XIV

Ponownie do Litwy przyłącza Brześć książę litewski Giedymin około 1320 r.. W 1349 r. po dziewięciu dniach oblężenie zdobył Kazimierz Wielki, jednak na mocy traktatu z 1351 r. Brześć wrócił do Litwy, co potwierdził też traktat z 1366 r. Zabudowania otaczające wieżę były w średniowieczu zdobywane kilkakrotnie przez Krzyżaków, m.in. w 1379 r. Po drugiej stronie rzeki rozbudowała się osada – później także ufortyfikowana.

Wiek XVI

W 1500 r. zamek w Brześciu wytrzymał oblężenie 15 tys. Tatarów, którzy spalili miasto. W 1563 r. w Brześciu Mikołaj Radziwiłł Czarny wydał w języku polskim Biblię brzeską. W 1569 r. na mocy decyzji króla Zygmunta Augusta powstało województwo brzeskie (brześciańskie) i Brześć stał się jego stolicą. Miasto jest znane z zawartej tu w 1596 r. tzw. unii brzeskiej między katolikami a prawosławnymi, która przetrwała na tych terenach 300 lat.

Wiek XVII

Brześć został zdobyty podczas oblężenia Kozaków Chmielnickiego w 1648 r.. W latach 1654 i 1655 wydano konstytucje sejmowe w sprawie fortyfikacji miasta, dzięki czemu Brześć otrzymał dość nowoczesne obwarowania. W tym czasie zamek i miasto były tak silnie ufortyfikowane, że w 1655 r. wojska moskiewskie pod dowództwem Urusowa i Boratyńskiego odstąpiły od oblężenia. Jednakże podczas Potopu szwedzkiego w 1657 r. udało się zdobyć twierdzę w Brześciu oddziałom Karola Gustawa i w maju wojskom księcia siedmiogrodzkiego Rakoczego. Kozacy Rakoczego z Wołoszy i z Ukrainy dowodzeni przez Ferencza Serpina zapuszczali głęboko zagony na Wołyń i Polesie tępiąc unię brzeską i mordując jej obrońców; np. księcia Czartoryskiego i jego rodzinę oraz setki księży. Zamek odbiła szlachta województwa brzeskiego pod dowództwem podczaszego litewskiego M. Radziwiłła. By wzmocnić obronność w 1659 r. wydano następną konstytucję sejmową. Podczas odbudowy w 1660 r. zamek zdobyły wojska moskiewskie pod dowództwem Iwana Chowańskiego. Wojska polskie odbiły Brześć w 1661 r.

Wiek XVIII

Po tym okresie bezustannego zdobywania i odbijania zamku, nastąpił nieco spokojniejszy okres, przerwany dopiero w 1706 r. opanowaniem zamku przez Szwedów pod dowództwem Meyerfeldena. Po III rozbiorze Polski w 1795 r. Brześć przypadł Rosji. Na terenie zamku i miasta zbudowano twierdzę wg projektów Maleckiego, Opermana i Feldmana. Zabudowę miejską podobnie jak w Bobrujsku wyburzono, poza niektórymi budynkami murowanymi jak np. klasztorem jezuitów z 1623 r., gdzie umieszczono kancelarię i klasztorem bazylianów (Białym Pałacem) z 1629 r., gdzie umieszczono kasyno oficerskie. W Białym Pałacu właśnie w III 1918 r. podpisano pokój brzeski pomiędzy Rosją i Niemcami. Twierdza składała się z Cytadeli i trzech dział obronnych (Kobryńskiego, Wołyńskiego i Terespolskiego) połączonych czterema mostami i bramami. Umocnienie Wołyńskie powstało na miejscu średniowiecznego grodziska i klasztoru bernardynów z 1781 r., który przebudowano na szpital.

Wiek XIX

Później Rosjanie wielokrotnie rozbudowywali twierdzę. W jednej z fos twierdzy pochowano potajemnie słynnego księdza Stanisława Brzóskę (1831–1865), który był jednym z najdłużej działających dowódców w powstaniu styczniowym.

Wiek XX

Podczas I wojny światowej Rosjanie oddali twierdzę bez walki. Po raz pierwszy twierdzę wykorzystały wojska polskie w działaniach wojennych w dniach 14–17 września 1939. Później bronili się w niej Rosjanie w 1941 r. Oficerowie sowiecki i niemiecki podczas rozmowy w Brześciu we wrześniu 1939 r. W trakcie I wojny światowej Niemcy i Austro-Węgry podpisały w Brześciu dwa traktaty pokojowe – z Ukraińską Republiką Ludową i z Rosją. Po wojnie Brześć wraz z Polesiem wszedł w skład Rzeczypospolitej Polskiej i stał się w 1921 r. stolicą województwa poleskiego. Wojewodą był tu m.in. Wacław Kostek-Biernacki. W 1930 r. w twierdzy brzeskiej przetrzymywano wielu więźniów opozycyjnych (m.in. Wincenty Witos, Norbert Barlicki, Stanisław Dubois, Herman Lieberman), którzy za swoją działalność w Centrolewie stanęli przed sądem w słynnym procesie brzeskim. W 1929 i 1933 roku do miasta włączano fragmenty gmin: Kamienica Żyrowiecka i Gmina Kosicze[3][4]. W dniach 14-17 września 1939 r. miała miejsce obrona twierdzy. W Brześciu żołnierze Armii Czerwonej z 29. Brygady Czołgów pod dowództwem kombryga Siemiona Kriwoszeina wzięli do niewoli 1030 polskich oficerów, 1220 podoficerów i 34 tys. szeregowych żołnierzy. Na dworzec kolejowy w Brześciu w bałaganie odwrotu ku bezpiecznym granicom przybyło kilkadziesiąt polskich transportów wojskowych z żołnierzami i sprzętem. Wysiadali z wagonów wprost w sowieckie ręce jeszcze 25 września 1939 r. Po 17 września 1939 r. miasto wraz z całą tzw. Białorusią Zachodnią zostało włączone do ZSRR. Na terenie miasta odbyła się wspólna defilada wojsk niemieckich i radzieckich. W 1941 r. miała miejsce obrona twierdzy przed wojskami niemieckimi, w której wzięło udział wielu żołnierzy czeczeńskich. Ze względu na prześladowania dopiero teraz otrzymują oni odznaczenia. W czasie okupacji niemieckiej działało w mieście getto, a Niemcy wymordowali większość miejscowych Żydów w Bronnej Górze. Od 1945 r. miasto znajdowało się w granicach BSRR na mocy umowy polsko-radzieckiej z 1945 r.. Od 1991 r. należy do Białorusi, jest siedzibą władz obwodu. Większość polskiej ludności została po wojnie deportowana za Bug lub opuściła miasto zaraz po 1945 r., niewielka grupa wyjechała po 1956 r. Obwód brzeski uczestniczy w polsko-ukraińsko-białoruskim Euroregionie Bug.

Zabytki

istniejące:

۩ Klasztor Bernardynek w Brześciu z XVIII w. (ruina)
۩ Kościół Podwyższenia Krzyża w Brześciu z 1856.
۩ Kościół ewangelicko-augsburski
۩ Twierdza z XIX-XX wieku
۩ Cmentarz Armii Bułak-Bałachowicza
۩ Cmentarz katolicki
۩ Cmentarz Tryszyński
۩ Ulica Lewaniewskiego (dawna Pułaskiego)
۩ Zabudowa w "Stylu zakopiańskim"
۩ Wielka synagoga
۩ Cerkiew św. Szymona (Symeona)

zabytki modernistyczne z okresu II RP (1918-1939)

۩ Bank Polski, proj. Marian Lalewicz
۩ Dom Harcerza z 1932 roku, proj. J.Rybicki
۩ Urząd Wojewódzki
۩ Bank z 1926, proj. Stanisław Filasiewicz
۩ Szkoła Rzemiosł z 1937, proj. Jerzy Beill
۩ Kolonia mieszkaniowa "Narutowicza" z lat 1921–1939, proj. J.Lisiecki
۩ Hotel oficerski z 1938 roku, proj. Jan Zachwatowicz
۩ Kasa Chorych z 1929 r., proj. Szymon Syrkus z żoną Heleną

nieistniejące:

۩ Zamek w Brześciu ۩ Kościół Św. Barbary i klasztor Trynitarzy
۩ Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP i klasztor Bernardynek
۩ Kościół św. Krzyża i św. Anny
۩ Kościół Św. Jana Chrzciciela i klasztor Bernardynów
۩ Kościół i klasztor Brygidek
۩ Kościół Pana Jezusa i Św. Kazimierza i klasztor Jezuitów
۩ Kościół Św. Sofii i klasztor Dominikanów
۩ Kościół Św. Trójcy i klasztor Augustynów
۩ Cerkiew Św. Michała Archanioła
۩ Cerkiew Św. Mikołaja
۩ Cerkiew św. Piotra i Pawła i klasztor greckokatolicki
۩ Cerkiew Św. Przemienienia Pańskiego
۩ Cerkiew Św. Trójcy
۩ Monaster Narodzenia NMP
۩ Synagoga chóralna z poł. XIX wieku

---

Przypisy:
1. Nazwa przyjęta w I Rzeczypospolitej dla odróżnienia od Brześcia Kujawskiego, stolicy województwa brzeskokujawskiego.
2. od 20 marca 1923 r. (M.P. z 1923 r. Nr 65, poz. 70)
3. Dz. U. z 1929 r. Nr 43, poz. 354
4. Dz. U. z 1933 r. Nr 93, poz. 716