Witam na mojej stronie

Początki osadnictwa

Odkrycia archeologiczne świadczą o tym, że pierwsi ludzie osiedlali się na terenach obecnego Białegostoku już w epoce kamiennej. Groby pradawnych osadników znaleziono m.in. w dzielnicy Pieczurki, Dojlidy i w paru innych punktach miasta. We wczesnej epoce żelaza zamieszkiwali tu Prusowie, Sudawowie i ludność kultury zarubienieckiej, po której pozostały imponujących rozmiarów kurhany – prawdopo- dobnie grobowce wodzów, w okolicy obecnej wsi Rostołty. Od tej pory Białostocczyzna cały czas znajduje się na styku kultur. Szlak handlowy łączący Bałtyk z Morzem Czarnym sprzyjał mieszaniu się nurtów osadniczych jaćwiesko-rusko-polskich.

Średniowiecze

W okresie wczesnofeudalnym obszar ten pozostawał bez przynależności do państw ościennych. Rywalizacja zakonu krzyżackiego, Litwy, książąt mazowieckich i ruskich zakończyła się tym, iż w XIV w. tereny obecnego miasta znalazły się w granicach Litwy. Po przejściu Litwy na katolicyzm (1385 r. unia w Krewie) zaczęli się pojawiać na Białostocczyźnie misjonarze, najczęściej pochodzący z Niemiec. Pierwsza pisana wzmianka o Białymstoku pochodzi z 1426 r. W dokumencie tym wielki książę litewski Witold nadaje wieś Bielszczany Stok Maciejowi z Tykocina. W połowie XV w. tereny, na których leży Białystok, przeszły we władanie bojara żmudzkiego Jakuba Raczki Tabutowicza, herbu Łabędź, potomka bojara Klausucia (kolonizatora puszcz). Rodzina jego wybudowała pierwsze dwory w Dojlidach i Białymstoku.

Nowożytność

W 1547 dobra przechodzą w ręce Wiesiołowskich, którzy budują murowany kościół i pałac wg projektu Joba (Hioba) Bretfusa. Po bezdzietnej śmierci Krzysztofa Wiesiołowskiego ziemie te przechodzą na rzecz państwa. Na mocy postanowień Unii Lubelskiej, w 1569 r. Białystok wraz z całym Podlasiem został przyłączony do Korony Polskiej. W XVII w., w zamian za zasługi wojenne, Białystok został przyznany wraz ze starostwem Tykocin hetmanowi polnemu Stefanowi Czarnieckiemu (jego pomnik po dziś dzień stoi w Tykocinie). On z kolei przekazał te ziemie swojej córce Katarzynie Aleksandrze, żonie Jana Klemensa Branickiego (był on dziadkiem swojego słynnego imiennika, hetmana wielkiego koronnego). Kiedy Białystok uzyskał prawa miejskie dokładnie nie wiadomo, ale na pewno przed rokiem 1692, o czym świadczy zapis poczyniony przez miejskiego proboszcza: Rok 1692. Miasto Białystok. Za przywilejami na wolność do lat pewnych danych, rok pierwszy teraz się buduje. Prawo było magdeburskie, w herbie zaś widniał jeleń z rozłożystymi rogami. Miasto jednak nadal bardziej przypominało wieś. Prawdziwa budowa miasta nastąpiła dopiero za panowania Jana Klemensa Branickiego.

Był on hetmanem wielkim koronnym, kasztelanem krakowskim, pierwszym świeckim senatorem Rzeczypospolitej i wreszcie kontrkandydatem Stanisława Augusta Poniatowskiego do tronu. Wraz z żoną, Izabelą Poniatowską, przebudowali pałac i otoczyli ogrodami. Rozwinęli handel i instytucje miejskie. Wybudowali ratusz, pocztę, domy zajezdne, teatr, szpital na 24 łóżka, przytułek (obecnie Kino "Ton"), dla sprzętu przeciwpożaro- wego oraz wybudowano tzw. cekhauz (obecnie archiwum miejskie). Za ich cza- sów powstały w Białymstoku Wojskowa Szkoła Inżynierii i Budownictwa, Szkoła Akuszerii (położnictwa), szkółka parafialna, a w końcu XVIII tzw. Szkoła Podwy- działowa, podległa bezpośrednio Uniwersytetowi Wileńskiemu. Po śmierci hetmana powstała jeszcze jedna charakterystyczna budowla Białegostoku – "Loża Masońska". Inicjatorem jej budowy był drugi mąż Izabeli, Andrzej Mokronowski, jeden z założycieli wolnomularstwa w Polsce. W 1748 r. w Białymstoku powstała Komedialnia, pierwszy stały teatr na ziemiach polskich założony 17 lat przed powstaniem Teatru Narodowego w Warszawie. W gmachu, który nie dotrwał do naszych czasów znajdowały się loże i obszerna scena z piękną kurtyną namalowaną przez Mirysa. Teatr posiadał bibliotekę. Komedialnia miała własną orkiestrę, balet, a w operach występowali sławni artyści z Wiednia, Wenecji i Rzymu. W roku 1753 miasto trawi straszliwy w skutkach dla najstarszej części miasta pożar. Do jego gaszenia użyto dział, by za pomocą kul niszczyć palące się domy i w ten sposób nie dopuścić do przerzucenia się ognia w rejon pałacu i Nowego Miasta [1]. Po pożarze hetman nie żałuje funduszy na prace porządkowe i budowlane w Białymstoku, zachęcał, czasami zmuszał, do inwestowania również mieszkańców, udzielał im pożyczek. Dokładał całej staranności aby przeobrazić zniszczone miasteczko w miasto znaczące nie tylko na Podlasiu[2]. Z relacji gości zagranicznych odwiedzających miasto dowiadujemy się, że wysiłki hetmana były owocne: Białystok „położony na granicy Litwy i Polski jest bardzo porządnie zbudowanym miasteczkiem” (Johann Bernoulli). „Ulice jego są szerokie, a domy przeważnie otynkowane, zbudowane są w równych odległościach od siebie” (William Coxe); „na równiutkich, wysadzanych drzewami ulicach znajdują się ładne sklepy. Spotykamy tu prawie wszystkie narodowości. Zdumiałem się bardzo widząc tak ładną miejscowość, zasługuje ona na pewno na to, by być bardziej znaną” (Ernest Ahasverus von Lehndorff). Pisano także: Białystok „jest najświetniejszym i najpiękniejszym z widzianych dotąd miasteczek”, domy tu „prawie w jednym stylu wzniesione, z frontem na ulice, o jednym piętrze” (Friedrich Szulz); „czegoś takiego nie zdarzyło mi się widzieć w Polsce (Georg Forster)[3]. W początkach lat siedemdziesiątych XVIII w. Białystok liczy już około 3500 mieszkańców. W owym czasie Chrześcijanie (1025) stanowili ponad 55% społeczności miejskiej, a ponad 57% wśród mężczyzn[4]. Kres rozwojowi przyniósł III rozbiór Polski, pomimo że Białystok dostał status siedziby władz departamentu białostockiego wchodzącego w skład prowincji Prus Nowowschodnich. Prusacy nie dbali o rozwój miasta, ani o jego estetykę. Liczba mieszkańców wprawdzie szybko rosła, lecz – jak to wynika z zachowanych inwentarzy – substancji mieszkaniowej nie przybywało. Prowadziło to do dewastacji budynków.

Wiek XIX i XX do 1939 roku

Sytuacja nie poprawiła się również po 1807 r., gdy Białystok znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego. Obwód otrzymał prawa guberni. Z reprezentacyjnej rezydencji Białystok przeobraził się w prowincjonalną mieścinę.

W latach dwudziestych XIX w. w białostockim gimnazjum działało stowarzyszenie "promienistych" utrzymujące kontakty z wileńskimi filaretami i filomatami. W czasie powstania listopadowego (1830) w Białymstoku ogłoszono stan wojenny, a miasto stało się główną kwaterą naczelnego dowódcy wojsk rosyjskich feldmarszałka Iwana Dybicza. Po upadku powstania listopadowego w Polsce, nastąpiła rusyfikacja szkolnictwa w prowincjach zabranych. Gimnazjum białostockie przekształcono w szkołę rosyjską, a teatr zamknięto. W 1839 w cesarstwie rosyjskim zlikwidowano unię a unitom przyłączenie się do cerkwi prawosławnej (nie dotyczyło to Kongresówki). W 1834 r. w ramach represji popowstaniowych wprowadzono granicę celną pomiędzy Kongresówką a Rosją. Ten tragiczny dla Polski okres dla Białegostoku stał się okresem odrodzenia miasta. Ponieważ dla rozwijającego się przemysłu włókienniczego Rosja była głównym rynkiem zbytu. Zagrożeni bankructwem fabrykanci z Łodzi zaczęli przenosić swoje fabryki, ale ponieważ transport był wtedy bardzo drogi, ulokowali je tuż za granicą czyli w Białymstoku i okolicach. Białystok zyskał w tym czasie przydomek "Manchesteru północy". W 1851 Rosjanie znieśli granicę celną z Kongresówką. W 1859 r. urodził się Ludwik Zamenhof, twórca języka esperanto. Stworzenie uniwersalnego języka było oczywistym pomysłem w ówczesnym Białymstoku, gdzie zamieszkiwali w II poł. XIX w. głównie Żydzi, a także Polacy, Rosjanie i Niemcy, oraz w mniejszej liczbie Białorusini, Tatarzy i Litwini. W 1862 r. powstała linia kolejowa Warszawa-Petersburg a do fabryk zaczęto wprowadzać maszyny parowe, które wymagały dostaw węgla. Spowodowało to koncentrację przemysłu w Białymstoku. Kolejny stan wojenny nastał w guberni wraz z wybuchem powstania styczniowego w 1863 r. Mieszkańcy Białegostoku wspierali działające w pobliżu oddziały powstańcze W. Cichorskiego pseudonim "Zameczek", W. Wróblewskiego i R. Rogozińskiego. Białystok końca wieku XIX był miastem proletariackim. Niezadowoleni z warunków pracy robotnicy podejmowali strajki. Pierwszy miał miejsce w 1895, a pierwszy pochód pierwszomajowy miał miejsce w 1903 r. Rewolucja 1905 miała bardzo krwawy przebieg – manifestacje zostały stłumione przez wojsko i policję. W 1906 władze rosyjskie przeprowadziły pogrom Żydów. Brały w nim udział policja i wojsko. W 1915 r. Białystok zajęły wojska niemieckie i pozostały w nim do końca wojny. Białystok pozostał stolicą województwa, ale jego znaczenie zmalało. W czasie I wojny światowej władze carskie, w miarę zbliżania się frontu, ewakuowały fabryki w głąb Rosji. Niemcy, gdy stało się jasne, że przegrywają wojnę, wywieźli resztki maszyn. Dodatkowo po wojnie Białystok przestał być miastem granicznym a przemysł został odcięty od rosyjskich rynków zbytu. 19 lutego 1919 roku wojska niemieckie opuściły Białystok i przekazały go władzy polskiej. Miasto odzyskuje niepodległość. W dniu 28 lipca 1920 roku miasto zostało zajęte przez bolszewików, którzy powołali w gmachu pałacu Branickich Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski na czele z Julianem Marchlewskim. Miał to być rząd Polskiej Republiki Rad, który przejmie władzę po zajęciu Warszawy. W ramach ostatniej fazy Bitwy Warszawskiej 22 sierpnia 1920 roku 1 i 5 pułk piechoty legionów odcięły w Białymstoku drogę wycofującym się oddziałom 3., 15. i 16. armii sowieckiej. W czasie bitwy oddziały polskie rozbiły większość cofających się wojsk i wzięły do niewoli 7200 jeńców.

Lata 1918-39 r. to czas prześladowań prawosławnych mieszkańców miasta. W okresie międzywojennym w Białymstoku zburzono, będącą w fazie końcowej budowy, cerkiew przy ulicy Sienkiewicza (materiały budowlane ze zburzonej cerkwi zostały wykorzystane do budowy kościoła św. Rocha), oraz cerkiew garnizonową w koszarach 10 pułku ułanów przekształcono w kościół pw. św. Stanisława. Cerkiew garnizonową w koszarach 42 pułku piechoty przy ul. Traugutta (z 1884) przekształcono w Kościół Najświętszego Serca Jezusowego. Cerkiew przy ul. Bema została zburzona. Cerkiew dojlidzką Narodzenia Najświętszej Marii Panny wraz z całym majątkiem nieruchomym przejął Kościół Katolicki - wkrótce cerkiew została zburzona. W 1919 r. Cerkiew świętych Cyryla i Metodego w Starosielcach wraz z domem parafialnym została odebrana przez kościół rzymskokatolicki.

Historia Żydów w Białymstoku

Pierwsze wzmianki o licznej społeczności żydowskiej na terenie dzisiejszego Białegostoku pochodzą z 1658 r. W 1692 r. istniał już przykahałek białostocki, podlegający gminie w Tykocinie, ale dopiero w 1745 r. powstała odrębna gmina białostocka. Następował stały wzrost procentowy ludności żydowskiej w stosunku do ogółu mieszkańców. W 1856 r. na 13 748 mieszkańców miasta 9 547 było Żydami. Kapitał żydowski konsekwentnie wypierał niemiecki, tak że w 1860 r. z 44 fabryk tekstylnych już 19 należało do Żydów. Od końca XVIII wieku silne były wpływy Haskali, w 1880 powstała pierwsza organizacja syjonistyczna. Białystok stał się także ważnym ośrodkiem Bundu. W 1913 w mieście żyło 61 500 Żydów, w 1921 – 39 602, a we wrześniu 1939 około 80 tysięcy. Przed wojną w Białymstoku było ponad 100 żydowskich synagog, bóżnic i domów modlitwy. W sierpniu 1941 r. Niemcy utworzyli getto dla 50 000 Żydów. 16 sierpnia 1943 r. wybuchło powstanie w getcie białostockim pod przywództwem Mordechaja Tenenbauma. 300 powstańców przez kilka dni broniło się przed czołgami i samolotami niemieckimi. Po stłumieniu powstania Niemcy wywieźli ocalałe 40 000 osób do obozów zagłady w Treblince i na Majdanku.

Okres II wojny światowej

II wojna światowa zaczęła się dużym ruchem wojsk i nielicznymi bombardowaniami. Między 6 a 11 września miasto opuściły władze cywilne. 15 września w obliczu oskrzydlenia wycofały się wojska polskie. Miasto zajęły wojska brygady fortecznej "Lötzen", pod dowództwem gen. Offenbachera. Dwa dni później dołączyły do nich oddziały radzieckie. Po uroczystej wspólnej defiladzie i raucie w hotelu "Ritz" Niemcy przekazali władzę Rosjanom i wycofali się. 28 października 1939 przyłączono Białystok do Białoruskiej SRR i nadano status stolicy obwodu. Sowieccy okupanci w okresie swojego 19-miesięcznego pobytu w Białymstoku prowadzili szeroko zakrojone akcje represyjne przeciwko ludności, a szczególnie przeciwko jej polskojęzycznej części, doprowadzając do masowej emigracji Polaków z miasta. 22 czerwca 1941 Niemcy zerwały pakt i zaatakowały ZSRR. 27 czerwca bataliony Einsatzgruppen i Wehrmachtu wkroczyły do Białegostoku. Tego samego dnia spacyfikowały one żydowską dzielnicę Chanajki, mordując kilka tysięcy mieszkańców, paląc ok. 2000 ludzi żywcem w Głównej Synagodze. Pomnik tego wydarzenia – kopuła spalonej synagogi – znajduje się dziś przy ulicy Legionowej. Na przełomie lipca i sierpnia utworzono getto dla ocalałych Żydów. Pomimo represji ze strony obu okupantów w mieście istniał silny ruch niepodległościowy, kierowany przez Armię Krajową, która przeprowadziła wiele udanych akcji dywersyjnych. W lutym 1943 nastąpił pierwszy etap likwidacji getta. Do stawienia oporu hitlerowcom dał znak Icchok Malmed – oblał kwasem solnym policjanta, który brał udział w przesiedlaniu Żydów. 16 sierpnia 1943 roku w getcie białostockim wybuchło powstanie. W 1944 r., w wyniku wyburzeń ze strony wojsk niemieckich oraz nalotów lotnictwa sowieckiego centrum miasta zostało prawie całkowicie zniszczone. Po ciężkich walkach 27 lipca 1944 roku oddziały sowieckie wdarły się do centrum miasta wypierając oddziały niemieckie na linię rzeki Białej i Starosielc. 29 lipca wojska niemieckie ostatecznie opuściły granice miasta przekraczając rzekę Narew.

Okres PRL

Pomimo końca wojny, w czasie drugiej okupacji sowieckiej, terror wymierzony przeciw polskiej inteligencji oraz chłopom jeszcze się nasilił. Jeszcze w latach pięćdziesiątych odbywały się procesy, egzekucje, "zsyłki". Regularne oddziały NKWD paliły i grabiły białostockie wsie i miasta. Szczególnie widoczne było to w Białymstoku, który był traktowany przez wojska sowieckie na równi z miastami niemieckimi: wywożono maszyny i urządzenia przemysłowe oraz rabowano mieszkańców. W aktach odwetu oddziały AK i NSZ spaliły parę wsi i zamordowały ich mieszkańców – głównie ludność białoruską. Granice polityczne podzieliły archidiecezję wileńską. Duchowieństwo i profesorowie seminarium w dużej części znaleźli się w Białymstoku. 8 maja 1945 r. zainaugurowali pracę w nowym miejscu. Wydział Teologiczny z Seminarium Duchownym był pierwszą wyższą uczelnią Białegostoku. Odbudowano pałac Branickich, a także ratusz i rynek, tworząc fałszywą starówkę, postawiono też kilka "nowoczesnych" budynków, które obecnie szpecą centrum. Zmieniono praktycznie wszystkie ulice, ale dzięki temu, że budowano je od podstaw, powstała sieć wodociągowa, elektryczna i telefoniczna. W 1954 wybudowano "Dom Partii" (obecnie uniwersytet). W rok później, otwarto przy ulicy Lipowej pierwszy w Polsce sklep samoobsługowy. Włókiennicze tradycje kontynuował kombinat w Fastach, fabryki im. Sierżana i "Biruna". Przemysł spożywczy reprezentowały dwie chłodnie, gorzelnie "Polmosu" (produkujące żubrówkę) i PMB. Drzewny fabryka sklejek i fabryka mebli. Ponadto do ważniejszych zakładów należały: fabryka przyrządów i uchwytów, a później fabryka dywanów "Agnella" i "Biazet", który jako pierwszy w "bloku wschodnim" produkował kolorowe telewizory. Od 1950 r. działają Akademia Medyczna (obecnie Uniwersytet Medyczny) i Wyższa Szkoła Inżynierska, która obecnie zmieniła nazwę na Politechnika Białostocka, od 1974 filie Akademii Muzycznej i PWST, od 1997 Uniwersytet w Białymstoku (powstały z filii Uniwersytetu Warszawskiego). W 1955 swą działalność rozpoczęła rozgłośnia Polskiego Radia, a w 1997 rozpoczął nadawanie samodzielnych programów ośrodek Telewizji Polskiej. Rok 1956 to czas protestów robotniczych i wieców na dziedzińcu pałacu Branickich, w których uczestniczyły kilkutysięczne tłumy. Niewątpliwie jednym z najważniejszych wydarzeń lat siedemdziesiątych były centralne dożynki odbywające się w 1973 r. z udziałem najwyższych władz. Specjalnie na ten cel wybudowano tzw. "Tereny Wystawowe" przy ul. Kawaleryjskiej (obecnie bazar) oraz stadion (obecnie miejski) przy ul. Słonecznej. Ponadto zmodernizowano szosę do Warszawy. W tym okresie nasilił się w Białymstoku ruch artystyczny: "Kasa Chorych" jako jedyny zespół w historii Polski przez kilka tygodni zajmowała pierwsze miejsca na listach przebojów w USA, a Janusz Laskowski napisał "Siedem dziewcząt z Albatrosa" i "Kolorowe jarmarki" – piosenki, które śpiewała cała Polska. Nie można też zapominać o Edwardzie Redlińskim i jego "Konopielce". Po załamaniu gospodarki pod koniec rządów Gierka, region jest promowany pod nazwą (stosowaną już wcześniej) Zielone Płuca Polski.

Białystok po 1989 r.

Początki "Solidarności" nierozerwalnie kojarzą się z postacią jej kapelana ks. Jerzego Popiełuszki, urodził się on we wsi Okopy koło Suchowoli w 1947 r., 50 km od Białegostoku[5]. Po tragicznej śmierci ks. Jerzego w 1984 roku (został on zamordowany przez funkcjonariuszy SB), jego ciało po wydobyciu z wód wiślanych zostało przewiezione do prosektorium Akademii Medycznej w Białymstoku. Stąd zwłoki zabrano do Warszawy w dniu 2 listopada[6]. W relacji ks. Grzegorza Kalbarczyka o tym wydarzeniu czytamy: „W kondukt włączyło się spontanicznie ponad 200 taksówek i innych samochodów, które towarzyszyły nam poza granice miasta Białystok. Kierowcy włączyli klaksony i słychać było wycie syren. Ulice, zwłaszcza sąsiadujące z prosektorium, były zapełnione ludźmi. Jedni trzymali w rękach zapalone znicze i lampki nagrobne, inni kwiaty, a jeszcze inni płakali klęcząc na ulicy i żegnając księdza Jerzego. Płakał nawet kierowca karawanu. Większość wzniosła ręce do góry, ukazują rękami znak V. Była też duża grupa młodzieży, która biegła za karawanem. Grupy żegnające swojego ziomka mijaliśmy aż do granicy archidiecezji. Działo się to wszystko w blaskach zachodzącego słońca”[7]. Męczeńska śmierć księdza Popiełuszki stała się jednym z kamieni milowych na drodze prowadzącej do odzyskania wolności. 4 czerwca 1989 r. w wyborach do Senatu zwyciężyli w Białostockiem kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” Ziemi Białostockiej: rektor AMB, prof. Andrzej Kaliciński i dziekan Wydziału Prawa Filii UW, prof. Andrzej Stelmachowski. Kończył się okres PRL, odradzała zaś niepodległa Polska[8]. Jednym z ważniejszych wydarzeń lat 90. była wizyta papieża Jana Pawła II w dniu 5 czerwca 1991 r. W czasie jej trwania ogłoszono decyzję o utworzeniu diecezji białostockiej. Dla prawosławnej części mieszkańców Białegostoku nie mniej ważnym wydarzeniem była wizyta Bartolomeusa I – patriarchy Konstantynopola w październiku 1998 r., w celu poświęcenia cerkwi Hagia Sophia. Ponadto przełom lat 80. i 90. to piłkarski klub "Jagiellonia Białystok" w pierwszej lidze i ogólnopolska kariera disco polo. Koniec XX w. to także czas handlu ze wschodem. Praktycznie nie ma tu firmy, która nie jest zależna od tego rynku. Duża liczba mieszkańców miasta zarabia uprawiając tzw. import prywatny, wielu zaopatruje się u gości zza wschodniej granicy, wiążąc dzięki temu koniec z końcem.

Początki XXI w.

Biblioteka Uniwersytecka w BiałymstokuBiałystok zaczyna się rozwijać. Bezrobocie regularnie spada a zarobki rosną, choć nadal są najniższe w kraju. W mieście pojawiają się pierwsze hipermarkety i galerie handlowe. Miasto przejmuje od skarbu państwa stadion i zaczyna gruntowny remont, modernizowane są główne ciągi komunikacyjne Białegostoku. Miasto zmienia administracyjne granice ponieważ przyłączone zostają wsie: Zawady, Bagnówka, Dojlidy Kolonia, Halickie, Halickie Kolonia. Ul. Rynek Kościuszki zostaje zamknięty dla samochodów, skwerek przy Ratuszu zostaje zlikwidowany na rzecz placu miejskiego. Ponadto 2 bazary w centrum miasta przy ul. Jurowieckiej i Plac Inwalidów zostają zlikwidowane.

Kalendarium historii Białegostoku

XV wiek

1426 - książę litewski Witold nadaje wieś Bielszczany Stok Maciejowi z Tykocina,

XVI wiek

1510 - najstarszy zachowany dokument wymieniający nazwę rzeki Biała,
1514 - najstarszy zachowany zapis o dobrach Białegostoku,
1520 - umiera pierwszy właściciel osady - Mikołaj Michnowicz Raczkowicz,
1547 - budowa pierwszego drewnianego kościoła pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego,
1547 - dobra Białostockie przechodzą w ręce Wiesiołowskich herbu Ogończyk, w wyniku małżeństwa wdowy po Mikołaju Raczkowiczu z Piotrem Wiesiołowskim,
1556 - Śmierć Piotra Wiesiołowskiego barona na Białymstoku,
1569 - przejście na mocy Unii Lubelskiej Podlasia z Litwy do Korony
1584 - ukończenie budowy drugiego drewnianego kościoła,

XVII wiek

1617 - spalenie się białostockiego kościoła i rozpoczęcie budowy nowej murowanej świątyni,
1626 - ukończenie budowy murowanego Kościoła pw. Wniebowzięcia NMP, powstanie samodzielnej parafii w Białymstoku,
1637 - po bezdzietnej śmierci Krzysztofa Wiesiołowskiego ziemie białostockie przechodzą na rzecz państwa,
1658 - pierwsza wzmianka archiwalna o Żydach białostockich,
4 kwietnia 1660 r. - w zamian za zasługi wojenne Białystok został przyznany hetmanowi polnemu Stefanowi Czarnieckiemu,
21 września 1689 r. - rodzi się Jan Klemens Branicki,
1692 (lub na krótko wcześniej) - Białystok otrzymał od króla Jana III Sobieskiego prawa miejskie,
1692 - początek budowy pałacu przez Stefana Branickiego,

XVIII wiek

1711 - budowa drewnianej Synagogi Nomer Tamid ufundowanej nowo powstającej gminie Żydowskiej przez Jana Klemensa Branickiego
1727 - budowa unickiej cerkwi św. Mikołaja
1 lutego 1749 r. - Białystok otrzymał od króla Augusta III magdeburskie prawa miejskie,
1753 - wielki pożar, który paradoksalnie przyczynił sie do rozwoju infrastruktury miejskiej,
1758 - budowa kaplicy św. Marii Magdaleny, jest ona najstarszym prawosławnym obiektem sakralnym zachowanym do dnia dzisiejszego,
1761 - koniec budowy ratusza,
1764 - budowa tzw. Starej Synagogi,
1767 - wystawienie w Białymstoku opery Il cavaliere per amore Niccolò Piccinniego,
1769 - ustawa cechowa umożliwiająca pracę każdemu rzemieślnikowi bez względu na pochodzenie
13 lipca 1769 r. - bitwa pod Białymstokiem (zw. także bitwą pod Olmontami) pomiędzy konfederatami barskimi, a wojskami rosyjskimi,
9 października 1771 r. - umiera Jan Klemens Branicki,
1784 - wizyta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w dniu imienin Izabeli Branickiej (wdowy po Janie Klemensie)
1789 - epidemia ospy, zmarło wówczas 22 dzieci,
czerwiec 1794 r. - w czasie insurekcji kościuszkowskiej przez miasto przeszła dywizja gen. Andrzeja Karwowskiego
1795 - w wyniku III rozbioru Polski ziemie białostockie zostają przyłączone do Prus Wschodnich,
1795 - Białystok staje się siedzibą nowo utworzonej prowincji Prus Nowowschodnich
26 stycznia 1796 r. - administracja Pruska przejmuje władzę nad miastem, formalnie pozostaje ono jednak własnością Izabeli Branickiej
1796 - powstanie gminy ewangelicko-augsburskiej,
1798 - wydanie pierwszego periodyku"Gazeta Uwiadamiająca Prus Nowowschodnich dla pożyteczney Wygody Publiczności" z tekstami urzędowymi, wiadomościami o licytacjach, ogłoszeniami drobnymi itp. w języku niemieckim i polskim,
1799 - wydanie zachowanego do dzisiaj dokładnego planu miasta przez Beckera,

XIX wiek

1 marca 1802 r. - podpisanie umowy pomiędzy Izabelą Branicką a Nowowshodnią Pruską Wojenno - Ekonomiczną Kamerą. Prusowie zobowiązali się do przestrzegania praworządności w mieście
2 kwietnia 1802 r. - Izabela Branicka sprzedaje Białystok władzom pruskim za sumę ponad 270 tys. talarów,
29 września 1802 r. - otwarcie w mieście gimnazjum typu wyższego,
1806 - oficjalne otwarcie loży masońskiej zum golden Ring.
7 lipca 1807 r. - w wyniku Traktatu tylżyckiego Białystok znalazł się w granicach Imperium rosyjskiego,
14 lutego 1808 r. - umiera Izabela Branicka,
3 lipca 1812 r. - wkroczenie wojsk napoleońskich do miasta,
13 lipca 1812 r. - deklaracja mieszkańców miasta o łączności z Rzeczpospolitą,
4 sierpnia 1812 r. - wkroczenie wojsk rosyjskich do miasta,
8 sierpnia 1812 r. - nadanie nowego herbu miastu przez cara Aleksandra I,
13 grudnia 1830 r. - ogłoszenie stanu wojennego przez władze rosyjskie w związku z wybuchem powstania listopadowego,
1831 - zniesienie unii celnej pomiędzy Królestwem Polskim a Cesarstwem Rosyjskim, początek rozkwitu przemysłu bawełnianego w mieście
1 lutego 1831 r. - utworzenie w mieście kwatery głównodowodzącego wojsk rosyjskich, feldmarszałka Iwana Dybicza, którego zadaniem było stłumienie powstania,
1834 - zakaz nauczania w szkołach w języku polskim,
1842 - likwidacja powiatu białostockiego i włączenie miasta do guberni grodzieńskiej, 15 grudnia 1859 r. - urodził się Ludwik Zamenhof - twórca międzynarodowego języka esperanto,
13 czerwca 1860 r. - początek manifestacji patriotycznych pod hasłami jedności narodowej i walki z zaborcą,
9 czerwca 1861 r. - przyjazd do miasta przedstawiciela obozu Białych Andrzeja Zamoyskiego.
1862 - Otwarcie linii kolejowej Warszawa - Petersburg
24 kwietnia 1863 r. - początek walk związanych z powstaniem styczniowym na ziemi białostockiej
1877 - poszerzenie granic miasta: włączono dworzec kolejowy, wieś Piaski oraz Las Zwierzyniecki.
1886 - uruchomienie linii kolejowej Białystok – Wołkowysk - Baranowicze.
1891 - uruchomienie pierwszej centrali telefonicznej,
1895 - uruchomienie trzech linii tramwaju konnego.
1898 - utworzenie Ochotniczej Straży Ogniowej.
1898 - budowa nowej cerkwi przy dzisiejszej ulicy Sienkiewicza, niestety w późniejszym czasie zburzonej,

XX wiek

1900 - 1905 - budowa kościoła Farnego, jako dobudówki do starej świątyni,
30 stycznia 1905 r. - początek strajku, w którym wzięło udział około 80% robotników białostockich,
14 - 16 czerwca 1906 r. - władze rosyjskie przeprowadzają pogrom Żydów,
1909 – 1912 - budowa nowego zboru protestanckiego, obecnie budynek zajmuje kościół św. Wojciecha
1909 - 1913 - wzniesienie Wielkiej Synagogi przy ulicy Suraskiej,
1 listopada 1910 r. - uruchomienie elektrowni, w której znajdowały się 2 maszyny parowe o mocy 600 KM z generatorami 329 kW,
1 lipca 1913 r. - uroczyste otwarcie hotelu Ritz,
20 kwietnia 1915 r. - zbombardowanie miasta przez samoloty i sterowce niemieckie, ginie 13 mieszkańców, 34 odnosi rany,
9 sierpnia 1915 r. - wysadzenie przez Rosjan wieży ciśnień i wiaduktu kolejowego,
13 sierpnia - zakończenie trwających od 1807 roku rządów rosyjskich, Białystok zajmują wojska niemieckie i pozostają w nim do końca I wojny światowej,
1916 - zawiązanie miejscowej komendy Polskiej Organizacji Wojskowej,
14 kwietnia 1917 r. - umiera Ludwik Zamenhof.
30 grudnia 1918 r. - sformowanie 10 Pułku Ułanów Litewskich, który od 1922 stacjonował w Białymstoku.
14 lutego 1919 r. - pierwsze potyczki Wojska Polskiego z siłami rosyjskimi,
19 lutego 1919 r. - wkroczenie Wojska Polskiego do miasta, miasto odzyskuje niepodległość
10 maja 1919 r. - powiększenie obszaru miasta, dołączenie wsi: Antoniuk, Białostoczek, Dojlidy, Dziesięciny, Marczuk, Ogrodniczki, Pieczurki, Skorupy, Starosielce, Słobodę, Wygodę, Wysoki Stoczek i Zacisze,
2 sierpnia 1919 r. - utworzenie województwa białostockiego,
wrzesień 1919 r. - pierwsze wybory do Rady Miejskiej,
październik 1919 r. - założenie w mieście Towarzystwa Gimnastycznego Sokół,
19 listopada 1919 r. - nadanie tytułu honorowego obywatela miasta Białegostoku Józefowi Piłsudskiemu,
28 lipca 1920 r. - wkroczenie wojsk sowieckich do Białegostoku, utworzenie Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski na czele z Julianem Marchlewskim i Feliksem Dzierżyńskim,
20 sierpnia 1920 r. - zamordowanie 16 obywateli miasta przez cofającą się Armię Czerwoną,
22 sierpnia 1920 r. - Bitwa białostocka, wygnanie bolszewików przez 1 Pułk Piechoty Legionów,
21 sierpnia 1921 r. - wręczenie przez Józefa Piłsudskiego sztandaru 42 Pułkowi Piechoty, który stacjonował w koszarach przy ul. Traugutta,
1927 - rozpoczęcie budowy kościoła św. Rocha,
1928 - budowa modernistycznego budynku Izby Skarbowej i Sądu Okręgowego (obecnie budynek Podlaskiego Urzędu Wojewódzkiego)
1930 - budowa pomnika ku czci poległych w 1920 r. żołnierzy 42 Pułku Piechoty. 1935 - założenie Stowarzyszenia Polaków Prawosławnych,
1936 - utworzenie Deutscher Volksverbung - organizacji mniejszości niemieckiej propagującej idee narodowego socjalizmu,
1938 - budowa Domu Ludowego im. Józefa Piłsudskiego (obecnie Teatr Dramatyczny) 1938 - budowa wieży spadochronowej w Zwierzyńcu,
27 sierpnia 1939 r. - powstanie w Białymstoku Komitetu Obywatelskiego Przysposobienia do Obrony Ojczyzny,
11 września 1939 r. - zbombardowanie przez lotnictwo niemieckie pociągu sanitarnego oraz Dworca Poleskiego,
6 września - 11 września 1939 r. - miasto opuszczają władze cywilne,
15 września 1939 r. - Białystok zostaje zajęty przez wojska niemieckie brygady fortecznej Lötzen, pod dowództwem gen. Offenbachera,
22 września 1939 r. - do miasta docierają oddziały radzieckie, wojska niemieckie wycofują się,
6 października 1939 r. - rozbicie 10 Pułku Ułanów Litewskich walczących wraz z Samodzielną Grupą Operacyjną Polesie przez wojska niemieckie,
22 października 1939 r. - symulowane "wybory" do Zgromadzenia Ludowego,
29 listopada 1939 r. - przyłączenie miasta do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej,
1940 - rozebranie ratusza przez Rosjan, by w to miejsce wybudować pomnik Stalina,
13 kwietnia 1940 r. - transporty ludności do Kazachstanu (ponad 3 tys. kobiet, dzieci i starców),
czerwiec 1940 r. - z miasta wyjeżdża kolejne 5 składów pociągów z ok. 5 tys. mieszkańców,
czerwiec 1941 r. - ostatnia fala wywózek przerwana przez wkroczenie hitlerowców do Białegostoku,
22 czerwca 1941 r. - bombardowanie miasta przez lotnictwo niemieckie.
27 czerwca 1941 r. - bataliony Einsatzgruppen i Wehrmachtu wypierają wojska sowieckie z Białegostoku, okupacyjne bataliony policyjne 309 i 316 palą żywcem ok. 700 Żydów w Wielkiej Synagodze (ogółem tego dnia ginie ok. 2000 Żydów)
22 lipca 1941 r. - utworzenie Bezirk Bialystok w ramach Prus Wschodnich.
26 lipca 1941 r. - utworzenie getta białostockiego dla ponad 40 tys. Żydów,
1 listopada 1942 r. - odbicie członków Okręgu Armii Krajowej z siedziby gestapo przy ul. Kochstrasse (obecnie Sienkiewicza)
luty 1943 r. - rozpoczyna się pierwszy etap likwidacji getta, wywózka do Treblinki ok. 12 tys. Żydów,
27 czerwca 1943 r. - spalenie przez żołnierzy Armii Krajowej akt Arbeitsamtu (Urzędu Pracy),
16 sierpnia 1943 r. - wybuch powstania w getcie białostockim,
1944 - w wyniku celowych wysadzeń ze strony wycofujących się wojsk niemieckich oraz bombardowań lotnictwa sowieckiego centrum miasta ulega niemal całkowitemu zniszczeniu,
27 lipca 1944 r. - oddziały sowieckie wdzierają się do centrum miasta,
29 lipca 1944 r. - wojska niemieckie ostatecznie opuszczają granice miasta,
7 sierpnia 1944 r. - aresztowanie przez NKWD białostockich oficerów Armii Krajowej,
8 listopada 1944 r. - pierwsze transporty do obozu w Ostaszkowie z aresztowanymi żołnierzami Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych
8 maja 1945 r. - powstanie Wyższego Seminarium Duchownego,
lipiec 1946 r. - procesy polityczne w sali kina "Ton",
18 sierpnia 1946 r. - konsekracja kościoła św. Rocha,
1 grudnia 1949 r. - otwarcie Wieczorowej Szkoły Inżynieryjnej,
3 lutego 1950 r. - utworzenie Akademii Medycznej przekształconej 21 marca 2008 r. w Uniwersytet Medyczny,
1951 - ukazanie się pierwszego numeru Gazety Białostockiej,
1952 - otwarcie kina Pokój.
1 października 1952 r. - powstanie Radia Białystok,
1953 - przyłączenie do miasta w całości lub w części: Bacieczek, Bacieczek Kolonii, Korycina, Klepacz, Krupnik, Fast, Zawad, Ignatek, Dojlid, Zaścianek oraz miasta Starosielce,
1955 - początek pracy Kombinatu Bawełnianego w Fastach,
1958 - odbudowa ratusza,
1964 - przekształcenie Wieczorowej Szkoły Inżynieryjnej w Wyższą Szkołę Inżynieryjną,
1974 - przekształcenie Wyższej Szkoły Inżynieryjnej w Politechnikę Białostocką,
5 czerwca 1991 r. - wizyta duszpasterska papieża Jan Paweł II w Białymstoku na Krywlanch,
25 marca 1992 r. - Białystok staje się metropolitalną stolicą arcybiskupią, ustanowioną bullą Totus Tuus Poloniae Populus,
19 czerwca 1997 r. - przekształcenie Filii Uniwersytetu Warszawskiego (zał. w 1968 r.) w samodzielną uczelnię - Uniwersytet w Białymstoku,

Zabytki

Budynki gotyckie:

۩ piwnice pałacu Branickich w Białymstoku

Budynki renesansowe:

۩ Stary Kościół Farny - Rynek Kościuszki (1617-1626)

Budynki barokowe:

۩ Cerkiew św. Marii Magdaleny, ul. Sosnowa (II poł. XVIII w.)
۩ Kamienica staromiejska, ul. Rynek Kościuszki (ob. Astoria, zbudowana po 1753)
۩ Plebania, ul. Kościelna (1760)
۩ Klasztor Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego,
۩ Rynek Kościuszki (1769)
۩ Pałacyk gościnny Branickich, ul. Jana Kilińskiego 6 (poł. XVIII w.)
۩ Ratusz - Rynek Kościuszki 10 (1745-1761)
۩ Dawny szpital, Rynek Kościuszki (II poł. XVIII w.)
۩ Zespół pałacowo-parkowy Branickich (XVIII w.)

Budynki powstałe w XIX wieku:

۩ Sobór św. Mikołaja, ul. Lipowa (klasycystyczna, 1846)
۩ Dawna zbrojownia Cekhaus, Rynek Kościuszki (klasycystyczna, 1795-1807)
۩ Dworzec kolejowy, ul. Kolejowa (neorenesansowy, lata 60. XIX w.)
۩ Fabryka Towarzystwa Białostockiej Manufaktury "E.Becker i s-ka", ul. Świętojańska (neorenesansowa, 1895-1901)
۩ Komora celna Domek Napoleona, Aleja Jana Pawła II 62 (klasycystyczna, poł. XIX w.)
۩ Loża masońska, ul. Kilińskiego (klasycystyczna, 1803-1806)
۩ Pałac Hasbacha, ul. Dojlidy Fabryczne 23 (neorenesansowy, lata 80. XIX w.)
۩ Kościół Najświętszego Serca Jezusowego, ul. Traugutta (1884 – wybudowany jako cerkiew, w okresie międzywojennym przemianowany na kościół rzymskokatolicki)
۩ Cmentarz Farny, ul. Raginisa (1888)
۩ Pałac Rüdigerów, później Kreuzensternów i Lubomirskich, ul. Dojlidy Fabryczne 26 (neoklasycystyczny, poł. XIX w.)
۩ Ulica Warszawska – zespół kamienic i pałaców miejskich z XIX w.
۩ Willa gen. von Driesena, ul. Świętojańska (zbudowana po 1878 w stylu "szwajcarskim")
۩ Wileński Bank Handlowy, ul. Sienkiewicza / Warszawska (neorenesansowy, lata 90. XIX w.)
۩ Dzielnica Bojary
۩ Cerkiew Wszystkich Świętych, ul. Wysockiego (koniec XIX w.)
۩ Cmentarze żydowskie w Białymstoku – założone w XVIII, XIX i XX wieku
۩ Synagoga Piaskower w Białymstoku – wybudowana w XIX wieku
۩ Zespół koszar 10. Pułku Ułanów Litewskich, ul. Kawaleryjska (1890-1950)
۩ Zespół fabryki Chany Marejn, ul. Włókiennicza (1892-1920)
۩ Zespół fabryki Wolfa Zilberblatta, ul. Włókiennicza (1892-1910)
۩ Kościół św. Stanisława, ul. Wiadukt (koniec XIX w.)
۩ Zespół koszarowy Pułku Huzarów, ul. Bema (II poł. XIX-XX w.)
۩ Zespół fabryki Steina, ul. Poleska (XIX/XX w.)
۩ Kamienice w centrum miasta (XIX/XX w.)
m.in. ul. Kilińskiego, Sienkiewicza, Lipowa, Waszyngtona, Waryńskiego, Nowy Świat, Świętojańska, Dąbrowskiego
۩ Dworek Stefanowiczów znajdujący się przy ul. Bacieczki (XIX w.)

Budynki powstałe w XX wieku:

۩ Willa fabrykanta Steina, ul. Artyleryjska (pocz. XX)
۩ Bazylika Mniejsza, ul. Rynek Kościuszki (neogotycka, 1900-1905)
۩ Zespół Fabryki Sukna "Nowik i Synowie", ul. Augustowska, Mickiewicza (pocz. XX w.)
۩ Zespół więzienia carskiego, ul. Kopernika (ok. 1905)
۩ Pałac Nowika, ul. Lipowa (eklektyczny)
۩ Kościół św. Wojciecha, ul. Warszawska (neoromański, 1909-1912)
۩ Wieża ciśnień, ul. Wysockiego (1923-1925)
۩ Kościół św. Rocha, ul. św. Rocha (modernistyczny, 1927-1946)
۩ Dawny Dom Ludowy, ul. Elektryczna (modernistyczny, 1936-1938)
۩ Zespół d. Sądu Okręgowego i Izby Skarbowej, ul. Mickiewicza (modernistyczny, lata 30. XX w.)
۩ Teatr Dramatyczny im. J.Piłsudskiego w stylu modernistycznym z lat 30. XX wieku
۩ Wille przy ul. Akademickiej w stylu modernistycznym z lat 30. XX wieku
۩ Bank, Rynek Kościuszki (socrealizm, 1947-1950)
۩ Komitet Wojewódzki PZPR, ul. Liniarskiego (socrealizm, 1953-1954)

Część z zabytków została oznakowana na czterech turystycznych szlakach tematycznych utworzonych w mieście w latach 2008-2009: Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego, Szlaku esperanto i wielu kultur[8], Szlaku architektury PRL i Szlaku śladami błogosławionego księdza Michała Sopoćki[9].

---

Przypisy:
1. Adam Dobroński, Białystok historia miasta, Białystok 2001, S. 37.
2. Adam Dobroński, Białystok historia miasta, Białystok 2001, S. 37.
3. W. Zawadzki, Polska Stanisławowska, t. I, II, Warszawa 1963, passim.
4. Adam Dobroński Białystok historia miasta, Białystok 2001, S. 38.
5. Adam Dobroński Białystok historia miasta, Białystok 2001, S. 211.
6. Adam Dobroński Białystok historia miasta, Białystok 2001, S. 211.
7. Ks. Grzegorz Kalbarczyk za: „Głos MKWS”, nr 34 z 18.01.1985 r.
8. Adam Dobroński Białystok historia miasta, Białystok 2001, S. 213.
9. Szlak śladami błogosławionego księdza Michała Sopoćki